Je grijpt in de boutenbak en hebt een M8 in je hand die er precies zo uitziet als de bout die je wilt vervangen. Of hij ook evenveel houdt, verraadt alleen de kop. Daar staat in een paar tekens wie hem gemaakt heeft en hoe sterk hij is. Hier leer je die tekens lezen en hoe sterk de klassen echt verschillen.
Wat er op de kop moet staan
Veel stalen bouten met metrische draad dragen vanaf 5 mm draaddiameter twee aanduidingen, voor zover de vorm dat toelaat.
- Fabrikantmerk: letters of een symbool. Het laat zien wie voor de waarden instaat.
- Sterkteklasse: twee getallen met een punt, bijvoorbeeld 8.8 of 10.9.
Bij zeskantbouten geldt dat voor alle klassen van 4.6 tot 12.9. Bij cilinderkopbouten met binnenzeskant of binnenzeslob is de markering pas vanaf 8.8 verplicht. De tekens zijn meestal verhoogd of verdiept op de bovenkant van de kop ingeslagen, bij cilinderkopbouten ook op de rand van de kop. Onder M5 helpt vaak alleen de verpakking.
De twee getallen in tien seconden lezen
Het eerste getal maal 100 is de treksterkte, dus de spanning waarbij de bout breekt. Het tweede getal gedeeld door 10 zegt welk deel daarvan de rekgrens is. Daarboven rekt de bout blijvend uit.
- a eerste getal van de sterkteklasse, b tweede getal
- Rm treksterkte in N/mm²
- Re rekgrens in N/mm², vanaf 8.8 strikt genomen de 0,2%-rekgrens Rp0,2
Bij 12.9 betekent dat 1200 N/mm² treksterkte en 90 % daarvan als rekgrens, dus 1080 N/mm². Een 4.6 haalt maar 400 N/mm², en al bij 60 % daarvan, dus 240 N/mm², begint hij blijvend uit te rekken. Klassen met een 6 achteraan zijn taai, klassen met een 9 houden veel, maar hebben weinig reserve tot de breuk.
Hoe groot het verschil echt is
Tastbaarder wordt het met de kracht waarbij de bout blijvend uitrekt. Daarvoor telt de spanningsdoorsnede As van de draad. Bij M8 is dat 36,6 mm².
- Fe trekkracht waarbij de bout de rekgrens bereikt, in N
- As spanningsdoorsnede in mm²
Voorbeeld
Aan een opspanmiddel ontbreekt een cilinderkopbout M8 van klasse 8.8. In de bak liggen een bout zonder markering en een van roestvast staal met A2-70. Hoeveel houdt elk tot de rekgrens?
8.8 → Fe = 640 N/mm² · 36,6 mm² ≈ 23,4 kN
A2-70 → Fe = 450 N/mm² · 36,6 mm² ≈ 16,5 kN
zonder markering, aangenomen 4.6 → Fe = 240 N/mm² · 36,6 mm² ≈ 8,8 kN
De roestvaststalen bout haalt maar ongeveer 70 % van de 8.8. Bij de bout zonder markering ga je uit van het ergste, dan blijft er ruim 37 % over. De 8.8 draagt tot de rekgrens ongeveer evenveel als 2,4 t gewicht, de onbekende bout misschien maar 0,9 t. Beide vervangende bouten zijn hier dus geen goed idee.
De waarden dienen alleen als vergelijking. Wat een bout in bedrijf mag dragen, legt de constructie vast. Voor het aanhalen vind je richtwaarden in de rekenhulp Aanhaalmoment voor bouten.
Moeren en roestvast staal
Moeren hebben maar één getal, bijvoorbeeld 8, 10 of 12. Het staat vanaf M5 verdiept op de zijkant of het draagvlak of verhoogd op de afschuining. In plaats van het getal kan er ook een code volgens het klokcodesysteem staan. De regel is eenvoudig. Het getal van de moer moet minstens zo groot zijn als het eerste getal van de bout. Bij 8.8 hoort een moer 8 of hoger, bij 10.9 een 10 of hoger.
Roestvast staal lees je anders. Bij A2-70 staat A voor de staalgroep, austenitisch staal, en A2 of A4 voor de staalsoort. A4 bevat daarnaast molybdeen en is beter bestand tegen chloriden, bijvoorbeeld in zeewater of in het zwembad. Het getal achter het streepje maal 10 geeft de treksterkte, bij A2-70 dus 700 N/mm². De rekgrens kun je daar niet uit aflezen. Roestvaststalen bouten zonder klasse op de kop halen vaak maar klasse 50.
Wat de kop niet verraadt
- De kleur: veel cilinderkopbouten 12.9 zijn zwart, maar zwart betekent niet 12.9. Ook verzinkte bouten bestaan in bijna alle klassen.
- De draadrichting: bouten met linkse draad horen vanaf M5 een extra teken te dragen, maar vertrouw daar niet op. Houd de bout verticaal en kijk naar de draad. Bij rechtse draad lopen de gangen naar rechts omhoog, bij linkse draad naar links.
- De toestand: een overrekte bout draagt dezelfde inslag als een nieuwe. Is de schacht ingesnoerd, dan hoort hij bij het schroot.
Typische fouten
- Roestvast staal voor 8.8 gebruikt: A2-70 klinkt als meer, maar houdt tot de rekgrens maar ongeveer 70 % van een 8.8.
- Bout zonder markering ingebouwd: een zeskantbout vanaf M5 zonder klasse op de kop is geen genormde stalen bout met aangetoonde sterkte. Behandel hem als de zwakste klasse of neem een andere.
- Moer vergeten: een 10.9 met een moer van klasse 8 kan aan de draad van de moer bezwijken voordat de bout volledig draagt.
- 10.9 blind voor 8.8 geruild: sterker is niet altijd beter. Hoogsterkte bouten zijn minder rekbaar, en galvanisch verzinkte bouten vanaf 10.9 kunnen door waterstof bros worden. Wat vereist is, staat op de tekening.
Veelgestelde vragen
Mag ik een 8.8 vervangen door een 10.9?
Voor de sterkte meestal wel, als de moer ook past. Aangehaald wordt met het moment dat voor de verbinding is voorgeschreven. Het hogere moment van een 10.9 alleen als onderdeel, inschroefdiepte en draagvlak dat aankunnen. Galvanisch verzinkte 10.9 alleen met vrijgave. Staat op de tekening uitdrukkelijk 8.8, bijvoorbeeld omdat de bout bij overbelasting als eerste moet bezwijken, dan blijft het bij 8.8.
Wat doe ik als de inslag niet meer leesbaar is?
Dan is de klasse onbekend, ook als de bout uit een goede bak komt. Voor dragende verbindingen neem je een nieuwe, gemarkeerde bout.
Waar vind ik dit in de app?
In Gesello in de module Bouten. Op het tabblad Sterkte kies je een klasse en zie je treksterkte, rekgrens en de passende moeren, ook voor roestvast staal. Op het tabblad Aanduiding ontleedt de app een bestelaanduiding zoals ISO 4017 - M12x60 - 10.9 in haar onderdelen.